De medische geschiktheid van piloten vormt een hoeksteen van de luchtvaartveiligheid. Maar hebt u zich ooit afgevraagd wat er gebeurt als een piloot psychische problemen krijgt? De luchtvaart wordt vaak geassocieerd met strenge medische normen en streng toezicht, wat soms de indruk kan wekken dat elk gezondheidsprobleem, van welke aard dan ook, onmiddellijk het einde van een carrière als piloot zou betekenen. Het systeem is nu echter juist opgezet om het tegenovergestelde te doen: onze piloten zoveel mogelijk helpen om gezond en “fit-to-fly” te blijven.
De afgelopen tien jaar is men in de luchtvaartsector steeds meer gaan inzien dat psychische gezondheid dezelfde gestructureerde en ondersteunende aanpak verdient als lichamelijke gezondheid. De focus is geleidelijk verschoven van het simpelweg identificeren van piloten die mogelijk ongeschikt zijn om te vliegen, naar het zoeken naar manieren om piloten te helpen hun gezondheid en mentale weerbaarheid zo lang mogelijk op peil te houden. Het belangrijkste doel voor EASA, en voor de luchtvaartsector in het algemeen, blijft ongetwijfeld de vliegveiligheid – en met name meer openheid over psychische gezondheid kan op zich al een positieve bijdrage leveren aan de veiligheid, doordat piloten hierdoor worden aangemoedigd om zich uit te spreken en hulp te zoeken.
Wat gebeurt er als een piloot een psychisch probleem meldt?
Wanneer een piloot melding maakt van een psychisch probleem, zijn er verschillende vormen van ondersteuning mogelijk, afhankelijk van de situatie. Bij relatief kleine problemen kunnen piloten hulp zoeken via programma’s voor onderlinge steun van collega-piloten. Dankzij deze programma’s kunnen piloten in vertrouwen praten met ervaren collega’s die de druk van het beroep begrijpen.
Als een probleem ernstiger lijkt, kan de piloot worden doorverwezen naar een keuringsarts voor de luchtvaart. De keuringsarts beoordeelt de situatie en bepaalt wat de juiste handelwijze is. In de meeste gevallen kan de piloot blijven vliegen, al dan niet met een behandeling en controle, al naar gelang de situatie.
Als er een behandeling nodig is, bijvoorbeeld met medicijnen, moet de piloot tijdelijk stoppen met vliegen totdat de symptomen door de behandeling zijn gestabiliseerd. De meeste piloten kunnen echter weer gaan vliegen zodra hun aandoening goed onder controle is, mits de bijwerkingen van de behandeling geen significant veiligheidsrisico vormen. In feite leidt slechts een zeer klein percentage van de gevallen op langere termijn tot het verlies van een medisch brevet.
Een veelvoorkomende misvatting rechtzetten
Een van de grootste misvattingen onder piloten is dat het melden van een psychisch probleem automatisch zal leiden tot het verlies van hun medisch brevet. Onderzoek heeft bewezen dat dit niet het geval is.
Meer dan 60 % van de piloten die een medische aandoening melden, kan blijven vliegen zonder dat hun vliegvergunning wordt geschorst. Ongeveer 30 % van de piloten moet mogelijk worden behandeld of extra worden gecontroleerd voordat zij hun taken in de cockpit kunnen hervatten. Slechts minder dan 10 % krijgt te maken met beperkingen op langere termijn.
Desondanks blijft onderrapportage een probleem. Uit studies blijkt dat meer dan de helft van de piloten die medische aandoeningen hebben ervoor kiest deze niet te melden. Dit kan zowel voor de piloot zelf als voor de veiligheid van de luchtvaart schadelijk zijn. Volgens de regelgeving zijn piloten verplicht om elke aandoening te melden die hun vlieggeschiktheid kan beïnvloeden, en het bewust achterhouden van dergelijke informatie kan zelfs als fraude worden beschouwd.
Bovendien leidt het uitstellen van de aanpak van risicofactoren of de behandeling van een medische aandoening doorgaans tot een verergering van de aandoening, het ontstaan van complicaties en een slechtere prognose in een later stadium, wanneer de tekenen en symptomen niet langer te verbergen zijn. Over het algemeen geldt: hoe eerder risicofactoren voor de psychische gezondheid worden aangepakt of hoe eerder een medische aandoening wordt behandeld, hoe groter de kans is om sneller weer vluchten te kunnen uitvoeren.
Preventie speelt een sleutelrol
Psychische gezondheid kan moeilijker te beoordelen zijn dan lichamelijke gezondheid omdat symptomen mogelijk minder zichtbaar en subjectiever zijn. Daarom legt EASA in zijn aanpak steeds meer de nadruk op preventie.
Programma’s voor onderlinge steun van collega’s helpen piloten om vroege signalen te herkennen en problemen te bespreken voordat deze ernstiger worden. Advies en begeleiding op het gebied van levensstijl maken ook deel uit van de preventieve aanpak. Het doel is niet om risico’s volledig weg te nemen – wat onmogelijk is – maar om er op een verantwoorde en ondersteunende manier mee om te gaan.
Piloten ondergaan gedurende hun hele loopbaan ook regelmatig medische onderzoeken. Na de eerste keuring vinden er, afhankelijk van factoren zoals leeftijd en medische geschiedenis, periodieke vervolgkeuringen plaats. De tussenpozen tussen de vervolgkeuringen variëren van vijf jaar tot zes maanden, naar gelang van de medische certificeringsklasse en de leeftijd.
Samenwerken in heel Europa
EASA werkt nauw samen met de lidstaten om een geharmoniseerde uitvoering van de medische regelgeving te ondersteunen en beste praktijken te bevorderen. Het gaat hierbij onder meer om normalisatie-inspecties, regelmatige besprekingen met medische deskundigen in de luchtvaart en deelname aan internationale conferenties.
EASA zet zich ook in om de discussie over psychische gezondheid wereldwijd te stimuleren. Presentaties en uitwisselingen met internationale partners dragen bij aan het delen van opgedane ervaringen en het bevorderen preventieve benaderingen buiten Europa.
Wat staat er te gebeuren?
De vereisten op het gebied van de psychische gezondheid blijven evolueren. Naar aanleiding van het onderzoeksproject MESAFE heeft EASA onlangs een regelgevingsgroep opgericht om de bepalingen inzake psychische gezondheid in de luchtvaart verder te onderzoeken. De groep zal onderwerpen onderzoeken zoals het gebruik van bepaalde geneesmiddelen en mogelijke combinaties die piloten in staat kunnen stellen onder specifieke omstandigheden veilig te blijven vliegen.
De resultaten van deze werkzaamheden zullen naar verwachting bijdragen tot een kennisgeving van voorgestelde wijziging die naar verwachting in 2027 zal worden gepubliceerd.
MESAFE is een EASA-onderzoeksproject dat tussen 2022 en 2024 is uitgevoerd. Het onderzoek richtte zich op nieuwe medische ontwikkelingen op het gebied van zowel de vroege diagnose als de behandeling van psychische aandoeningen die een veiligheidsrisico voor de luchtvaart kunnen vormen en die bijgevolg zouden kunnen leiden tot ongeschiktheid van piloten en luchtverkeersleiders (ATCO’s) of tot beperkingen in hun medisch certificaat om veiligheidsredenen.
Meer informatie over dit project en de te leveren prestaties vindt u op EASA Pro (alleen beschikbaar in het Engels).
Door het begrip te blijven vergroten, ondersteuningsstructuren te versterken en het stigma te verminderen, kan de luchtvaartsector ervoor zorgen dat piloten en ander veiligheidskritisch luchtvaartpersoneel, zoals luchtverkeersleiders of cabinepersoneel, de hulp krijgen die ze nodig hebben, terwijl het hoge veiligheidsniveau wordt gehandhaafd waarop passagiers dagelijks vertrouwen.